نگاهي به عوامل موثر در اعتياد جوانان و راه هاي مقابله با آن
پيشگيري بهتر از درمان است
اعتماد 4 ارديبهشت 1386

ماندانا سلحشور
يکي از مشکلات عمده يي که نسل جوان جامعه با آن روبه رو است، خطر اعتياد و گرايش به مصرف مواد مخدر است. از آن جا که مصرف اين گونه مواد (انواع سيگارها، قرص ها، مخدرها و...) در بين جوانان و نوجوانان رو به افزايش است، وظيفه والدين، مربيان و ساير نهادهاي اجتماعي براي آگاه ساختن قشر جوان از عواقب مصرف مواد مخدر به مراتب سنگين تر از قبل مي شود. آمار نشان مي دهد بالاترين رقم سني معتادان در ايران را افراد
27- 21 ساله تشکيل مي دهند. با توجه به اين موضوع، والدين و مربيان بايد سعي کنند با استفاده از روش ها و آموزش هاي لازم، بچه ها را از همان دوران کودکي و پيش نوجواني با آثار زيانبار مصرف اين گونه مواد و اثرات و پيامدهاي ناشي از آن بر جسم و روان شان مطلع سازند.
اغلب جوانان با گذر از دوران بلوغ و نوجواني دچار تغييرات جسمي- رواني گوناگوني مي شوند که تاثيرات زيادي بر رفتارها و عکس العمل هاي هيجاني آنها نسبت به اطرافيان مي گذارد. احساس نارضايتي، عصبانيت، بي حوصلگي، مخالفت، مبارزه جويي، عدم همکاري، بي اعتنايي و عيب جويي از جمله بدخلقي هايي است که زندگي نوجوانان را دشوار تر از پيش مي کند. در مواردي اين ويژگي هاي رفتاري- اخلاقي نوجوانان به گونه يي است که آنان را شديداً مستعد آلوده شدن به انواع کجروي ها و آسيب هاي اجتماعي مي کند. اين نوجوانان ارزش ها و معيارهاي اخلاقي والدين شان را کمتر مي پذيرند و بيشتر درصدد يافتن استقلال و اثبات خويشتن اند.
عوامل موثر در اعتياد جوانان
تحقيقات نشان مي دهد افرادي که به انواع مواد مخدر اعتياد پيدا کرده اند، اغلب اولين تجربه شان را به صورت تفريحي و در دوران نوجواني کسب کرده بودند و به تدريج اعتياد آنان، از حالت تفريح خارج شده و با تکرار و زياد شدن ميزان مصرف، معتاد شده اند. از آن جايي که مصرف مواد مخدر هميشه رو به افزايش است، نوجوان نيز ابتدا با مقداري کم شروع مي کند و چون با گذشت زمان، مقدار کم اوليه نياز جسمي او را تامين نمي کند، مجبور مي شود يا مقدار مصرف را افزايش دهد يا فاصله زماني مصرف را کوتاه تر کند که در نهايت منجر به وابستگي شديد او به مواد و اعتياد او مي شود. در نظر داشته باشيد، رهايي از تجربيات منفي مکرر، بسيار دشوار و طاقت فرساست. گروهي ديگر از جوانان و نوجواناني که شروع به مصرف مواد مخدر مي کنند، اظهار مي دارند که براي فرار از مشکلات و مسائل زندگي روزمره و داشتن احساسي بهتر از احساس فعلي شان دست به اين کار زده اند. به طور کلي، عوامل متعددي موجب اعتياد جوانان مي شوند که مهم ترين آنها عبارتند از؛
1- زمينه هاي خانوادگي؛ الگوهاي نامناسب رفتاري اطرافيان منجر به تقليد کورکورانه نوجوانان از آنان مي شود. سيگار کشيدن، نوشيدن الکل، اعتياد به مواد مخدر و ساير کجروي هاي اخلاقي در خانواده موجب بدآموزي و زمينه سازي براي شروع انحرافات و آسيب هاي اجتماعي در بچه ها (اعم از کودک و نوجوان) مي شود. در چنين خانواده هايي نوجوانان به جاي اين که به فکر انجام فعاليت هاي مثبت و سازنده باشند، مدام درصدد يافتن راه هايي براي مقابله با آثار اين بحران ها هستند و در بدترين شرايط نيز خود درگير آن مي شوند.
2- فقر مادي خانواده؛ به رغم اين که بين فقر مادي و اعتياد به مواد مخدر هيچ ارتباطي وجود ندارد، ولي عامل مهمي در معتاد شدن جوانان جامعه است؛ زيرا به دليل فقر و نداري امکان دسترسي به بسياري از امکانات آموزشي را از دست مي دهند و هيچ تخصص و حرفه يي پيشه نمي کنند و در نتيجه در بازار کار سهم عمده يي ندارند. همين امر موجب کشيده شدن گروهي از جوانان به سمت و سوي فروش مواد مخدر و امکان استفاده از آن مي شود.
3- عدم آگاهي و کم سوادي؛ افرادي که از سواد و تحصيلات کمتري برخوردارند، آسيب پذيرتر از افرادي هستند که نسبت به مضرات و تاثيرات سوء مواد مخدر آگاهي دارند. هرچند نمي توان ميزان تحصيلات افراد را عاملي براي مصرف اين گونه مواد دانست، اما تحقيقات بسياري نشان مي دهد که هرچه سواد و ميزان تحصيلات قشر جوان بالاتر باشد، کمتر به اعتياد و استفاده از مواد روي مي آورند. بر اساس آمار 66 درصد افراد معتاد، سوادي در سطح ابتدايي و کمي نيز در سطح متوسطه داشته اند.
4- اختلافات خانوادگي؛ آمارها نشان مي دهند نوجواناني که والدين شان دچار مشکلات و مسائل اخلاقي- رفتاري هستند، بيشتر در معرض خطر اعتياد و مصرف مواد مخدر هستند. مشکلات رفتاري- خانوادگي منجر به عدم امنيت و فشار رواني بر جوانان و نوجوانان مي شود و آنان را از محيط امن خانواده دور مي سازد. همين امر موجب ارتباط بيشتر او با دوستان و گاه افراد مساله داري مي شود که زمينه ساز بسياري از مسائل اجتماعي بعدي مي شوند.
5- خصوصيات و ويژگي هاي جوانان و نوجوانان؛ در خيلي از موارد مشاهده مي شود نوجوانان و جواناني که مضطرب، پريشان، افسرده و منزوي هستند، مرتب دچار شکست هاي گوناگون تحصيلي- اجتماعي مي شوند و عزت نفس، خويشتنداري و اعتماد به نفس شان را از دست مي دهند و به سيگار، الکل، مواد مخدر و... به عنوان مفري براي رهايي از اين مشکلات روي مي آورند.
6- فشار دوستان و همسالان؛ گروهي از نوجوانان به دليل سازگاري با دوستان و همسالان شان و يکرنگ شدن با آنها چنان موجوديت فردي- خانوادگي خود را فراموش مي کنند که در برابر هر تقاضايي سر تسليم فرود مي آورند. هر چه روابط بين والدين و فرزندان نوجوان شان کاهش يابد، ارزش همسالان و روابط گروهي براي آنان بيشتر مي شود.
علائم مصرف مواد مخدر در جوانان و نوجوانان
تشخيص رفتارهاي آشکار دوره نوجواني از رفتارهاي ناشي از مصرف مواد مخدر دشوار است زيرا بسياري از اين تغييرات کاملاً شبيه به هم هستند. چنانچه والدين و اعضاي موثر خانواده نسبت به نشانگان و علائم اوليه مصرف مواد در جوانان و نوجوانان حساس و هوشيار باشند، مي توانند در بسياري از موارد مانع از وخيم تر شدن اوضاع و انحطاط کامل جوان شوند. مهم ترين اين علائم عبارتند از؛
1- انزواطلبي، خستگي و بي تفاوتي نسبت به خانواده و ارزش هاي حاکم بر آن.
2- خشونت، پرخاشگري و قانون شکني.
3- عدم تمايل به صحبت و مشورت با والدين و نزديکان.
4- کاهش نمرات درسي و بي علاقگي نسبت به درس و آموزش.
5- نداشتن فعاليت هاي جسمي- ورزشي.
6- کاهش اعتماد به نفس، خويشتن داري و ثبات دروني.
7- تغييرات شديد خواب. (بي خوابي، خواب آلودگي، خوابيدن در طول روز، کابوس ديدن و...)
8- تغييرات شديد در عادات غذا خوردن (بي اشتهايي، کم خوراکي، پرخوري و...)
9- عدم تمايل به برقراري رابطه دوستي با ساير همسالان.
10- کاهش توان تحمل و بردباري در برابر مشکلات.
11- عدم پذيرش مسووليت و ضعف در تصميم گيري.
12- عدم تمرکز بر مسائل، فراموشي و بي توجهي.
13- قرمزي چشم ها و آب ريزش بيني.
14- نياز شديد به پول اضافي (براي خريد مواد) و رفتارهاي غيرمسوولانه. (بزهکاري و دزدي از خانه)
15- بي توجهي به ظاهر و آراستگي.
نقش خانواده در آگاه سازي جوانان و نوجوانان
براي پيشگيري از عادات و رفتارهاي منفي و غيرسالم جوانان و نوجوانان، هيچ گاه نبايد صبر کرد تا آنان با چنين مشکلاتي درگير شوند و آن گاه درصدد يافتن راه حل و شيوه مقابله با آن برآيند. از طرف ديگر، با ناديده گرفتن يا انکار واقعيات موجود، نه تنها نمي توان مشکلي را حل کرد، بلکه فرصت يافتن راه حل هم از دست مي رود. بهاي پيشگيري موثر از اعتياد جوانان، همانا هوشياري هميشگي والدين و اعضاي موثر خانواده است.جواني نمايانگر رشد، بلوغ و تشکيل عادات پايدار فردي است. جواني دوره يي است که با گذر از انواع هيجان ها، آشوب ها و آشفتگي هاي روحي- رواني گوناگون به سوي رشد اجتماعي سالم در حال تحول است. نتايج تحقيقات بي شماري نشان مي دهد نوجوانان و جواناني که ارتباط صميمانه و نزديکي با اعضاي خانواده شان دارند و از بودن در جمع آنها احساس رضايت و شادي مي کنند، کمتر به دنبال رفتارهاي ناسالم مي روند. از جمله راهکارهاي موثري که والدين مي توانند به منظور پيشگيري از اعتياد جوانان و نوجوانان به مصرف مواد مخدر به کار بندند، عبارتند از؛
1- معيارهاي «خوب بودن» و «بد بودن» را به فرزندان شان ياد بدهند. ارزش هاي پسنديده اخلاقي، رفتارهاي مناسب اجتماعي، انتظارات جامعه از يک نوجوان مسوول، اهميت رشد و بالندگي نوجوان براي پيشرفت اجتماعي که در آن زندگي مي کند و... را به آنها بياموزند.
2- در برابر اجراي مقررات و قوانين حاکم بر خانه، مدرسه و اجتماع جدي، مسوول و هوشيار باشند. رعايت آيين نامه هاي انضباطي و ضوابط و قوانين مدوني که در مدارس اجرا مي شوند، مي تواند مانعي بر بسياري از کجروي هاي اجتماعي شوند. اهميت به نظم و انضباط، داشتن رفتارهاي موجه، شيوه تـفکر سـالم و... از نکات ارزشمندي است که مي توان به نوجوانان و جوانان ياد داد. آنها بايد بدانند که هرگونه دسترسي به موادمخدر چه جرايمي به دنبال دارد و چه مجازات هايي را بايد متحمل شوند.
3- سعي کنيد الگوي رفتاري خوبي براي فرزندان نوجوان خود باشيد. او همواره نظاره گر اعمال و رفتارهاي شما است. والديني که خود، سيگار مي کشند يا در مصرف داروهاي مسکن و خواب آور افراط مي کنند يا نگرش و ديدگاه شفاف و مشخصي در برابر مصرف مواد مخدر به فرزندان شان ارائه نمي کنند، راه را براي انحراف و تصميم گيري هاي نامناسب جوانان هموار مي سازند. به اختلاف بين حرف و عمل خود، آگاه باشيد. نوجوانان به اين تناقضات بسيار حساس هستند و به راحتي ارزش ها و عقايدشان را زير پا خواهند گذاشت.
4- عزت نفس، خويشتنداري و اعتماد به نفس فرزندتان را تقويت کنيد. فرصت ها و موقعيت هايي براي فرزند نوجوان تان پيش بياوريد تا او بتواند پيروزمندانه به اهدافش برسد. او را به دليل توانايي ها و استعدادهايش تشويق و حمايت کنيد. اين کار به او کمک مي کند تا احساس خوبي نسبت به خودش پيدا کند. برداشت هاي جوان نسبت به توانايي ها و استعدادهايش مهم ترين تاثير را بر عزت نفس او مي گذارد. هنگامي که والدين در مي يابند تجربه هاي دشوار زندگي، اعتماد به نفس و خويشتنداري نوجوان شان را تحت تاثير قرار داده است، بايد به او کمک کنند تا با انتخاب راه و مسير درست زندگي، خود را از انحطاط، تسليم و بي ارزشي نجات دهد.
5- ارتباط موثر و صميمانه يي با نوجوان يا جوان برقرار کنيد. گوش دادن به صحبت هاي او، حمايت از رفتارهاي مثبت، پسنديده و سالم، توجه کردن به احساسات و عواطف او و پذيرش بي قيد و شرط جوانان و نوجوانان به آنها کمک مي کند تا با ايجاد رابطه يي نزديک و صميمانه با والدين خود درصدد مقابله با بحران هاي زندگي برآيند. ديدگاه ها و اعتقادتان را با صبوري و انعطاف پذيري به جوانان بياموزيد. اجازه دهيد تا با بحث و گفت وگو احساس مسووليت، ارزشمندي و خودکارآمدي در آنها رشد يابد. در دوران نوجواني، فرزندان ما دست به شناخت، ماجراجويي، کنجکاوي و خطر کردن مي زنند. در اين جا وظيفه والدين و مربيان است که سعي کنند با گزينش روش هاي معقول و سنجيده راه رسيدن به استقلال فردي و رشد اجتماعي را براي آنها روشن سازند.
6- فرصت هايي براي او ايجاد کنيد تا مسوولانه درباره کارهاي روزانه خودش تصميم گيري کند. به او ياد بدهيد که چگونه با افراد ديگر اجتماع ارتباط برقرار کند. براي مثال، زماني که تنها در جمعي حضور دارد، چه بايد بگويد، چه کار بايد بکند و... در نظر داشته باشيد اگر او فرد شلخته و بي بندباري نباشد، در مقابل تعارف دوستانش براي سيگار کشيدن و... مطيع نخواهد شد. هر اندازه که تاثير دوستان و هم سالان جوان بر او زياد شود، نقش والدين و راهنمايانش براي هدايت او کم رنگ تر خواهد شد. هر اندازه والدين، جوان را به حال خود واگذارند، او را در برابر محيط و اجتماع آسيب پذيرتر ساخته اند و بعدها براي اين تسليم بايد بهاي سنگين تري بپردازند. والدين بايد با درک تاثير همسالان بر فرزندشان آنان را براي مقابله با فشارها و تحريکات موجود آماده کنند. توان «نه گفتن» و داشتن رفتاري مستقلانه و صحيح را در آنان بايد تشويق و تمجيد کرد. بايد به جوان ياد داد که «نه گفتن» او دليل بر احترام به خودش است. از آنها بخواهيد که به هنگام احساس خطر، قدرت ترک محل را داشته باشند.
7- نسبت به احساس افسردگي، بي حوصلگي و انزواطلبي فرزند نوجوان تان حساس و هوشيار باشيد. نوجواني که دچار افکار پريشان و مايوس کننده مي شود، قابل تامل و بررسي است؛ زيرا که او اساساً پيامدهاي رفتاري خودش را نمي داند. افسردگي براي اين گروه از نوجوانان ممکن است زمينه ساز بسياري از آسيب هاي اجتماعي مثل روي آوردن به سيگار، مواد مخدر، اعتياد، فحشا، بزهکاري و... شود. والدين بايد رفتارها و عادات فرزندان نوجوان شان را که احتمال مي دهند به دلايلي منجر به افسردگي در آنان شود، مدنظر داشته باشند.
8- واقعيت هاي اجتماع را به فرزند نوجوان يا جوان تان گوشزد کنيد. گروهي از والدين تصور مي کنند با مطرح نکردن مشکلات گوناگون جامعه و سرپوش گذاشتن بر حقايق تلخ زندگي، روش مناسبي براي حمايت از فرزند شان انتخاب مي کنند. در حالي که آنان نياز دارند تا اطلاعات صحيحي درباره مسائل جامعه يي که در آن زندگي مي کنند، بدانند. در اين زمينه بهترين راهکار آن است که پدر و مادر سعي کنند با يافتن منابع و مدارک علمي و موثق، اطلاعات و دانسته هاي خانواده شان را ارتقا دهند و راهنماي معتمدي براي فرزندان شان باشند. هدايت سالم والدين و مربيان دلسوز بسيار ارزشمندتر از دوستي هاي بحران زا و دشوار است.به طور خلاصه آن چه والدين مي توانند درباره مواد مخدر به نوجوان شان بياموزند، مي تواند در زمينه پزشکي (آسيب هاي بدني ناشي از مصرف مواد، مثل، ابتلاي به ايدز، هپاتيت و انواع بيمارهاي قابل انتقال از طريق تزريق) يا روان شناختي (آسيب هاي رفتاري ناشي از مصرف مواد مثل، بزهکاري، فحشا، جنايت و...) يا حتي عواقب قانوني دستگير شدن همراه با مواد مخدر و مسائل قضايي متعاقب آن باشد. آنها بايد از همان ابتدا «مواد» را نپذيرند. آنها بايد چنان تعليم ببينند که اساساً هيچ گرايشي به مواد مخدر پيدا نکنند و با قاطعيت تمام، دست رد به سينه دوستان و افراد ناباب جامعه بزنند. جوانان و نوجوانان مي توانند با استفاده از يادگيري مهارت هاي زندگي و شيوه هاي حل مشکلات، راه هاي مقاومت و استقامت در برابر مصرف مواد را بياموزند. منظور از مهارت هاي زندگي، مهارت هايي است که؛
-نوجوان را براي ورود به اجتماع و زندگي جمعي آماده مي سازد.
-کودک و نوجوان در کنار آموزش علوم و فنون مختلف مي آموزد تا بتواند شناخت درستي نسبت به خود، ساير افراد و محيط برقرار سازد و به حل مشکلات خود و اجتماعش کمک کند.
-موجب پرورش استعدادها و توانايي هاي نوجوان مي شود تا او بتواند با چالش ها و مشکلات زندگي روزمره مقابله کند.
بالاخره آن که، مهارت هاي زندگي عبارتند از، مهارت حل مساله، مهارت تصميم گيري مناسب، مهارت برقراري روابط اجتماعي با ديگران، اعتماد به نفس براي ورود به اجتماع، شناخت خطرات گوناگون، مهارت تفکر انتقادي، نوع دوستي و همدلي، شناخت هويت ملي خود، احترام به حقوق افراد، توانايي «نه» گفتن به خواسته هاي غلط ديگران، شناخت خود و استعدادهاي خود، انتخاب هـدف هاي واقع بينـانه بـراي زنـدگي، داشتـن تفکر خـلاق، روحيـه استقلال طلبي و مسووليت پذيري، روش حل اختلاف، داشتن نگرشي مثبت به زندگي و... نگرش ها و عاداتي که بچه ها در دوران کودکي از پدر و مادر خود مي آموزند، پايه و بنياني براي بسياري از تصميم گيري هاي آينده آنان خواهد بود. اغلب نوجوانان 13- 12 ساله شايد هنوز آمادگي پذيرش خطرات و مضرات ناشي از اعتياد را نداشته باشند، اما به راحتي مي توانند درس هاي ساده يي درباره نحوه تصميم گيري صحيح، اطاعت از قوانين و مقررات خانه و مدرسه (اجتماع)، نحوه حل مسائل و مشکلات روزانه، مسووليت پذيري و تقويت خودپنداره شان بگيرند. به عنوان پدر و مادري آگاه به مسـائل و مشکلات نوجوانان، همواره محبت کردن به آنان را به خاطر بايد داشت. آنها بايد دريابند که مي توانند به پدر و مادر خود اعتماد کنند و نگراني ها و تشويش هايشان را در زندگي
- هر چه که باشد- با آنها در ميان بگذارند. نتايجي که طي پژوهش هاي گوناگوني بهتدست آمده است نشان مي دهد نوجواناني که از بودن در خانواده شان احسـاس رضايت و خشنودي داشته اند و روابط صميمي و گرمي بين اعضاي خانواده وجود داشته است، کمتر به دنبال سيگار، الکل و انواع مخدرها بوده اند. اين يافته ها نشان مي دهند که قشر وسيعي از خانواده ها مي توانند با برقراري روابط سالم بين اعضاي خود و آموزش هاي صحيح و زودهنگام فرزندان خود، آنان را از ابتلا به بسياري از معضلات و گرفتاري هاي گوناگون اجتماعي نجات دهند. هيچ گاه نقش خودتان را بر افکار، انديشه ها و آينده قشر جوان جامعه دست کم نگيريد.