بنام آنكه جان را فكرت آموخت

زندان، ويروس HIV و بيماري ايدز
مردم، دولت و سازمان‌هاي غيردولتي، هم پيمان در برابر گسترش ايدز در زندان‌ها

ويروس اچ، آي، وي (HIV) موجود بسيار ريزي است كه اختصاصا انسان را درگير مي‌كند و سيستم ايمني (دفاع) بدن را ضعيف مي‌نمايد.
بيماري ايدز AIDS نقص اكتسابي ايمني بدن انسان است كه سال‌ها بعد از ورود ويروس HIV به بدن ايجاد مي‌شود، در اثر آن فرد دچار عفونت‌هاي فرصت طلب شديد مانند سل، برخي سرطان‌ها و ... مي‌شود.
نكته قابل توجه اين است كه آلودگي با HIV مي‌تواند سال‌ها طول بكشد و به بيماري ايدز تبديل نشود.
چهار راه اصلي انتقال ويروس عبارتند از :
1ـ انتقال از طريق رابطه جنسي محافظت نشده با فرد مبتلا.
2ـ انتقال از طريق استفاده از وسايل تزريقي مشترك آلوده.
3ـ انتقال از طريق مادر مبتلا به كودك در دوران بارداري، زايمان و شيردهي.
4ـ انتقال از طريق خون و فرآورده‌هاي خوني آلوده.

درحالي كه جهان وارد سومين دهه مبارزه با بيماري همه‌گير " ايدز" شده‌است گزارش‌هاي نگران كننده همچنان حكايت از گسترش روزافزون اين بيماري دارد.
طبق آخرين آمار سازمان بهداشت جهاني (WHO) تاكنون در جهان بيش از 42 ميليون نفر مبتلا به بيماري ايدز هستند، بيش از سه ميليون نفر در سال 2005 فوت كرده‌اند كه حدود 500 هزار نفر آنان را كودكان تشكيل مي‌دادند و از اين 42ميليون نفر حدود پنج ميليون نفر در سال 2005 به اين بيماري مبتلا شده‌اند.
ويروس HIV با ورود به بدن و مبتلا ساختن افراد به بيماري ايدز در پربارترين سال‌هاي عمر، موجب از دست رفتن نيروهاي انساني و مالي كشورها شده، كاهش درآمد سرانه و توليدات داخلي و افزايش بودجه بهداشت و درمان جوامع را درپي دارد. تاكنون تلاش‌هاي انجام شده براي كشف واكسن به منظور درمان اين بيماري به نتيجه‌اي نرسيده و داروهاي شناخته شده و موثر در افزايش طول عمر بيماران به دليل سنگيني هزينه آن در دسترس همه آنان قرار ندارد، به همين دليل پيشگيري از طريق آموزش بهترين گزينه و اميد براي كنترل اين بيماري شناخته شده‌است.
تقريبا همه كشورهايي كه موفق به مهار اين بيماري شده‌اند، برنامه‌هاي آموزش پيشگيري از ايدز را در سطوح مختلف انجام داده و هر نوع اطلاعات ضروري و مورد نياز را در دسترس عامه مردم قرار مي‌دهند. در بسياري از كشورها آموزش بهداشت مسائل جنسي و احترام به خود و مهارت‌هاي لازم براي نه گفتن در شرايط خاص و حل مسئله را به كودكان، نوجوانان و جوانان از مقطع پيش‌دبستاني تا دانشگاه دنبال مي‌نمايند. اين كشورها با تلفيقي از برنامه‌هاي آموزش‌ در مدارس، رسانه‌هاي گروهي (راديو، تلويزيون، مطبوعات)، موسيقي و تاتر عامه پسند برنامه‌هاي خود را طراحي مي‌كنند. ولي هنوز در بسياري از جوامع خصوصا در كشورهايي كه بحران ايدز با تأخير بروز كرده‌است اين روش‌ها يا ناشناخته مانده و يا به درستي اجرا نمي‌شود.
در ابتدا بيشترين آلوده‌ها به ويروس HIV و بيماري ايدز در كشورهاي غربي ديده شدند و پس از آن آفريقا محل اصلي بروز اين عفونت گرديد و هم اكنون علاوه بر آفريقا همه‌گيري اصلي HIV/ايدز در كشورهاي آسيايي ديده شده است. با توجه به نكته فوق، مسئولان بايد اقدامات عاجلي در مورد پيشگيري از انتقال ويروس HIV در سطح ملي را در دستور كار و برنامه‌ريزي‌هاي كلان كشور قرار دهند، زيرا فردا خيلي دير خواهد بود.
در كشور ايران اولين موارد بيماري ايدز از طريق فرآورده‌هاي خوني آلوده در سال 1366 مشاهده شد و سپس الگوي انتقال آن از طريق استفاده از وسايل تزريقي مشترك و آلوده توسط معتادين تغيير پيدا كرد، اينك از طريق الگوي ارتباط جنسي درحال گسترش است.
طبق آخرين آمار مركز مديريت بيماري‌هاي وزارت بهداشت و درمان تا تاريخ فروردين 85 تعداد شناخته شده آلوده شدگان به ويروس HIV در كشور ايران 13040 نفر(4/5 درصد زن و 6/94 درصد مرد)، تعداد مبتلايان به بيماري ايدز 736 نفر و تعداد جان باختگان در اثر اين بيماري 1541 نفر بوده است. ولي رقم واقعي‌اي كه مي‌توان طبق فرمول‌هاي موجود تخمين زد بين 60 تا 100 هزار نفر مبتلا به ويروس HIV در ايران وجود دارد زيرا افزايش اين بيماري به طور لگاريتمي است نه هندسي و اگر اقدامات پيشگيرانه لازم اعمال نگردد حدث زده مي‌شود كه تا سال 1400 اين تعداد به ارقامي حدود 500 تا 800 هزار نفر برسد.
هر كشور بسته به شرايط سياسي، اقتصادي، فرهنگي و ... خود برنامه ملي‌اي را براي پيشگيري و مقابله با اين بيماري طراحي مي‌نمايد، اما آنچه مسلم است، راه‌هاي ابتلا و طرق پيشگيري از آن و پي آمدهاي آن در سطح وسيعي از جهان يكسان است.
سپري شدن دو دهه از بحران ايدز درجهان به ما آموخته است كه پيشگيري از سرايت HIV بهترين راه مقابله با اين بيماري است. اين موضوع علاوه بر آموزش عامه مردم جوامع، دربرگيرنده گروه‌هاي خاص آسيب‌پذير نيز مي‌شود. از جمله اين اقشار مي‌توان از زندانيان نام برد. زنداني به دليل جرمي كه مرتكب شده‌است. مجبور است دوران محكوميتي را بگذراند و از آزادي محروم باشد. اما هيچ دليلي براي از دست دادن سلامت و عدم توجه به بهداشت وي، وجود ندارد. بنابراين تمام آموزش‌ها و يا امكاناتي كه در خارج از زندان در دسترس افراد در معرض ابتلا يا مبتلا به ويروس HIV و يا بيماري ايدز قرار مي‌گيرد، بايد در اختيار تمام زندانيان هم قرار گيرد.
طبق آخرين گزارش اداره كل بهداشت و درمان سازمان زندان‌ها و اقدامات تأميني و تربيتي كشور علي‌رغم اينكه معتادين و مجرمين مواد مخدر در زندان‌ها بيش از 45 درصد جمعيت كيفري زندان‌ها را تشكل مي‌دهند، ميزان افراد آلوده به HIV و يا مبتلا به بيماري ايدز نسبت به آمار مبتلايان زنداني در جهان رقم پايين‌تري را نشان مي‌دهد ولي سرعت گسترش آن همچون گسترش آن در جامعه عادي ايران رو به افزايش است.
به همين دليل اتخاذ آموزش‌هاي فراگيري كه موجب شود هر زنداني شخصا از خود در مقابل اين بيماري محافظت نمايد را ضروري مي‌سازد. زيرا آزمايشات پزشكي تك تك زندانيان نه تنها هزينه سنگيني را بر دوش سازمان زندان‌هاي كشور بار مي‌كند كه به دليل وجود دوره پنجره‌اي نمي‌توان وجود ويروس در بدن افراد را به سرعت تشخيص داد.
دوره پنجره‌اي "دوره‌اي است كه پس از ورود ويروس به بدن از طريق آزمايش قابل شناسايي نيست، ولي فرد مي‌تواند ناقل ويروس باشد. اين دوره ممكن است از 2 تا 6 ماه طول بكشد".

آموزش و پيشگيري از HIV/ايدز در زندان‌ها:
با علم به اينكه در زندان‌ها همواره با يك جمعيت سيال و در حال تغيير از لحاظ جنس، نژاد، فرهنگ، زبان و تمايلات جنسي، سطح سواد و توانايي‌هاي ذهني و رواني متفاوت مواجه هستيم. بنابراين توصيه مي‌شود برنامه‌‌ريزي‌ها همواره با توجه به اين تفاوت‌ها طراحي و اجرا شوند. ولي آنچه مهم‌تر به نظر مي‌رسد، اتخاذ خطي مشي‌هاي منسجمي است كه براي آموزش پيشگيري از HIV و وسايل بهداشتي توزيع شده در درون زندان بايد توسط مسئولين طراحي ‌شود. زيرا رعايت مسائل بهداشتي در همه زمان‌ها و مكان‌ها ضروري است و ارتباطي با مدت زندان و يا مكاني كه فرد در آن زنداني است، ندارد.
آموزش بايد هم زندانيان و هم كاركنان زندان را در بر گيرد و براي كليه افراد زنداني اعم از مرد يا زن اجباري باشد. زيرا امكان ندارد كه بتوان با بيماري ايدز جنگيد، مگر آنكه با تمام معضلات آن به طور جدي برخورد كرد.
توزيع بسته‌هاي بهداشتي، مانند كاندوم، سرنگ و ساير وسايل بهداشتي زماني مي‌تواند مؤثر باشد كه آموزش‌هاي لازم به طور فراگير در دسترس تمامي زندانيان قرار گيرد. اين بسته‌هاي بهداشتي علاوه بر اينكه در زندان در اختيار زنداني قرار مي‌گيرد در هنگام مرخصي و يا آزادي نيز بايد در اختيار او قرار گيرد. علاوه بر بسته‌‌هاي بهداشتي، بروشورهايي كه حاوي اطلاعات جامعي از اين بيماري و نحوه پيشگيري از آن است نيز بايد در اختيار زنداني قرار داده شود. غير علني بودن توزيع اين بسته‌هاي بهداشتي نكته بسيار مهم ديگري است كه بايد مسئولين زندان آن را مد نظر قرار دهند.
اصولي براي احترام به حقوق زندانيان در برابر بيماري ايدز توصيه مي‌شوند كه مهم‌ترين آن عبارتند از: حفظ سلامتي زندانيان مبتلا به ايدز حق بنيادين آنان است، زندانيان حق دارند خود را در مقابل عفونت HIV محافظت كنند، زندانيان حق دارند اطلاعات مربوط به وضع سلامتي خود را محرمانه نگه دارند، زندانيان حق دارند از نتيجه آزمايش و طريقه مداواي بيماري خود مطلع شوند، برنامه حمايتي، آموزشي و درماني مربوط به ايدز بايد توسط سازمان‌هاي مستقر در خارج از زندان به داخل زندان آورده شود، زيرا زندانيان به مددكاران و مشاوران خارج از زندان بيشتر اعتماد مي‌كنند و از آنان حرف شنوي بيشتري دارند. بنابراين ارتقاء سلامتي زندانيان و كاركنان زندان يكي از بهترين راه‌ها براي ايجاد امنيت در زندان‌ها است.

زنان زنداني و HIV/ايدز:
بسياري از مسائل در مورد پيشگيري از HIV/ ايدز در ميان زنان و مردان زنداني يكسان است، ولي نكته قابل ذكر در مورد زنان زنداني متفاوت بودن تجربه آنان هم به لحاظ جسمي و هم اجتماعي است. ويروس HIV در زنان ديرتر از مردان تشخيص داده مي‌شود اما علائم آن در زنان زودتر بروز مي‌كند و زنان زودتر از مردان در اثر اين بيماري جان مي‌بازند. اكثر زنان زنداني به گروههاي اجتماعي حاشيه‌اي تعلق دارند كه نه تنها بر اساس جنسيتشان، بلكه در اثر تبعيضات ديگر نيز ناديده گرفته شده‌اند. زنان زنداني به دليل اندك بودن مشاوران زن خصوصا مشاوراني كه نسبت ايدز و مباحث مربوط به زنان محروم اجتماعي در زندان‌ها آموزش ديده باشند با مسائل عديده‌اي مواجه هستند. زنان زنداني با مشكلات بهداشتي بيشتري نسبت به مردان درگيرند زيرا در اثر فقر و عوامل ناشي از آن معمولا از بيماري‌هاي مزمن زنانه نيز در رنج‌اند. به همين دليل آموزش، اطلاعات و پيشگيري خاص زنان بايد طراحي شود و زنان زنداني همچون مردان بايد به وسايل بهداشتي (خاص زنان) دسترسي داشته باشند به‌گونه‌اي كه موجب افشاي بيماري آنان نگردد. دسترسي به امكانات درماني و مشاوران زن، پس از خروج از زندان از ديگر موارد مورد نياز زنان زنداني مي‌باشد.

بايدها و نبايدها:
امروزه اطلاع‌رساني و پيشگيري از انتقال ويروس HIV و بيماري ايدز در زندان‌ها بايد بر اساس فرهنگ‌ها و جنسيت‌هاي خاص طراحي شود. لوازم پيشگيري به‌طور گسترده در اختيار عموم زندانيان قرار گيرد و اين دسترسي به گونه‌اي باشد كه موجب افشاي بيماري آنان نگردد. دسترسي به مشاورين و مددكاران براي حمايت از افراد زنداني مبتلا آنان را به ادامه زندگي و تحمل دوران پس از ابتلاء قادر مي‌كند. زيرا معضلي كه بيماران مبتلا به ايدز را در جامعه منزوي مي‌نمايد داغ و يا ننگ اين بيماري است، تغيير در نگرش‌هاي موجود به اين بيماري فقط از طريق فرهنگ‌سازي ميسر خواهد شد.
توجه به حقوق بيماران مبتلا به HIV/ايدز به عنوان افرادي كه مانند ساير بيماران نيازمند توجهات درماني، بهداشتي و پيشگيري مي‌باشند، همچنين توجه بر حقوق بشر بيماران مبتلا به HIV/ايدز به عنوان يك انسان صاحب حق از اصول پذيرفته جهاني است.
در معاهدات حقوق بشر آزاد سازي شفقت‌آميز براي اينگونه زندانيان پيش‌بيني شده است. حتي براي زندانياني كه از بيماري ايدز در رنج‌اند آزادي و حبس تعليقي پزشكي توصيه مي‌شود. ولي زندانياني كه فاقد شرايط آزادي و يا حبس تعليقي هستند بايد از حمايت‌هاي خاصي در درون زندان برخوردار شوند.
خبر بيماري فرد زنداني در بين محافظين و ساير زندانيان معمولا موجب در انزوا قرار دادن فرد زنداني شده و اين موضوع خود شانس برخورداري از يك محيط حمايتي را از زنداني سلب مي‌نمايد. در بعضي از كشورها برخي زندانيان مبتلا مورد بد رفتاري در داخل زندان قرار مي‌گيرند و گاه در سلول‌هاي انفرادي نگه‌داري شده و از سايرين جدا مي‌شوند. اگر چنانچه اين عمل به شكل غير داوطلبانه باشد موجب سلب حقوق انساني فرد زنداني خواهد بود. بايد به محرمانه ماندن اطلاعات مربوط به آزمايش كليه زندانيان احترام گذاشت و افراد خاطي (اعم از محافظين يا مشاوران و ...) بايد مورد تنبيه و يا اخراج قرار گيرند.
در پاره‌اي از كشورها برخي از قضات و يا مسئولين زندان تصور مي‌كنند كه بيمار مبتلا به ايدز يك مجرم است و به همين دليل اين زندانيان متحمل محكوميت سنگين‌تري مي‌گردند كه اين خود با موازين پيش‌بيني شده در معاهدات حقوق بشر و حقوق انساني افراد مغايرت دارد.

چه بايد كرد.
ـ ايجاد يك شبكه اجرايي متشكل از سازمان‌هاي دولتي و غيردولتي حمايت از زندانيان مبتلا به HIV/ايدز براي توسعه و تحقق خط مشي‌هاي متناسب كشوري براي مقابله با بيماري ايدز در زندان‌ها.
ـ ارائه يك خط مشي مناسب و فراگير در زندان‌ها براي پيشگيري از گسترش HIV/ايدز.
ـ ايجاد ارتباط منطقي بين آموزش و توزيع لوازم پيشگيري و خدمات رساني به زندانيان مبتلا به HIV/ايدز.
ـ ايجاد سازوكارهاي حمايتي و رفاهي فراگير براي افراد مبتلا به HIV/ايدز در زندان‌ها.
ـ تدوين رهنمودهايي در مورد افراد مبتلا به HIV/ايدز براي استفاده قضات، محافظين، مشاورين و ....
ـ توجه به حقوق بشر افراد مبتلا به HIV/ايدز.
ـ فرهنگ‌سازي به‌منظور رفع داغ ننگ اين بيماري از جامعه.
ـ جدا نكردن افراد مبتلا به HIV/ايدز از محيط خانوادگي، شغلي و اجتماعي.
ـ رفتارهاي ملاطفت آميز و دلسوزانه محافظين و كساني كه با زنداني در ارتباط هستند.
ـ امكان دسترسي به خدمات پزشكي و دندان‌پزشكي.
ـ ايجاد مراكز مشاوره و خدمات مددكاري براي مبتلايان به بيماري ايدز در زندان و پس از خروج.
ـ ايجاد مركز تبادل اطلاعات درماني و دارويي براي اين بيماران.
ـ تشكيل گروه‌هاي حمايتي در داخل و خارج زندان از افراد مبتلا به HIV/ايدز.
پس از گذشت حدود 18 سال از شروع اولين نشانه‌هاي اين بيماري در كشور (1366) و با توجه به سرعت رشد اين بيماري، هم‌اكنون دولت بايد در ارتباط با اقدامات انجام شده در مورد پيشگيري از اين بيماري پاسخگو باشد.
اينك به مسئولين كشور توصيه مي‌نماييم كه بسترهاي لازم براي آموزش و اطلاع‌رساني در مورد پيشگيري از بيماري HIV/ايدز را طي يك استراتژي فراگير در سطح ملي و خصوصا زندان‌ها فراهم آورند.
توصيه‌هاي ما به محدود كردن بيماري ايدز در كشور، زندان‌ها و همچنين صرفه‌جويي در مخارج مربوط به آن كمك خواهد كرد كه اين مخارج نه‌تنها شامل هزينه‌هاي مراقبت‌هاي بهداشتي است، بلكه بهاي عمر انسان‌هايي كه در اثر اين بيماري از دست مي‌روند را در بر مي‌گيرد.

منابــع:
ـ اچ. آي. وي/ ايدز در نظام زندان‌ها، 1384 ترجمه: سازمان اصلاحات جزايي بين‌المللي (PRI)
ـ چشم‌اندازي بر HIV/ايدز در زندان‌هاي جمهوري اسلامي ايران 1384، دكتر مرضيه فرنيا
فاطمه فرهنگ خواه
19/1/1385