انـجـمـن حـمـايـت و يـاري آسـيـب ديـدگـان اجـتـمـاعـي

احــيــا ارزشــهــا

در تاريخ 23 و 24 آبانماه 1380 در محل انجمن حمايت و ياري آسيب ديدگان اجتماعي(احياء ارزشها) كارگاهي به منظور آشنايي با آزارهاي جنسي كودكان برگزار گرديد. در مراسم افتتاحيه اين كارگاه خانم فاطمه فرهنگ خواه عضو هيئت مديره اين انجمن به تشريح خدمات و نوع فعاليتهاي اين انجمن پرداخت.

ايشان كودك را در فرهنگ ملي و ديني ما هديه اي الهي بر شمرد كه محبت، ملايمت، مراقبت، رشد و تعالي او از وظايف خانواده و جامعه است، اما اينكه بر خلاف اين فرهنگ و تلقي جامعه، كودك از سوي والدين و يا نزديكان در خانواده اش، و يا سايرين در جامعه مورد سوء استفاده و آزار قرار مي گيرد نشان از يك مسئله و مشكل اجتماعي دارد.

وي گفت : قلت آمار و آشكار نبودن اين آسيب اجتماعي را نبايد خوش بينانه به حساب عدم وجود اين مشكل در جامعه گذاشت، چرا كه كودكان نه زباني براي فرياد دارند و نه امكان و توان زيادي براي شكايت يا دسترسي به رسانه‌ها. همچنين به دليل خانوادگي و خصوصي تلقي شدن مشكل در بسياري از موارد، مراجع و مراكز دولتي(بيمارستانها، مراكز آموزشي، نيروي انتظامي) تمايل چنداني به گزارش موارد كودك آزاري به مراكز قضايي ندارد. وي افزود: حتي در صورت گزارش چنين مواردي با توجه به تعريف ويژه اي كه از ولايت و قيموميت والدين به خصوص ولايت پدر بر فرزند وجود دارد، و همچنين به دليل تيره بودن مرز تأديب و تنبيه، قضات حاضر نيستند بدون وجود شاكي خصوصي چنين جرايمي را مورد بررسي قرار دهند. در ادامه ايشان خاطرنشان كرد كه تمام ابهامات و موانع طرح شده در مورد آزارهاي جسمي، فيزيكي و جرايم، مشهود و عمدي است و اگر كودك آزاري روحي‌ـ رواني همچون تهديد، فشار، بي مبالاتي والدين را نيز مورد توجه قرار دهيم عمق فاجعه را بيشتر حس خواهيم كرد.

در ادامه خانم دكتر شهين عليايي زند، استاد دانشگاه علامه طباطبايي، از كودكان جامعه به عنوان مظلوم ترين قربانيان آزارهاي جنسي نام برد و به نقش تشكلهاي غير دولتي (N.G.Os ) در استفاده از نيروهاي فرهيخته و ايفاي نقش مؤثر در كاهش آسيبهاي اجتماعي اشاره كرد. وي اظهار داشت ”صحبت نمودن درباره مسائل جنسي كودكان امري دشوار است، اما صحبت نكردن در اين باره بسيار غير منصفانه است” .

دكتر عليايي زند به ريشه هاي تاريخي آزارهاي جنسي اشاره كرد و عنوان داشت كه سوء استفاده جنسي از كودكان به صورت رسمي و غيررسمي از ديرباز تا كنون وجود داشته است: در ميان بابليان و روم باستان پيش كش نمودن زيبارو ترين دختران به معابد مرسوم بود و اين اقدام تضميني براي جايگاه رفيع والدين دختر در بهشت فرض مي شد. كورتيزانها در دربار ونيز، زنان حرمسراي دربار شاهان ايران، امردان ترك و رومي، توريسم جنسي(كه دردنياي كنوني پررونق ترين بازار را بعد از تجارت مواد مخدر داراست)، و ازدواجهاي تحميلي كه براي آشتي دو طايفه صورت مي گيرد از ديگر نمونه هاي تاريخي و معاصر سوء استفاده هاي جنسي رسمي و غير رسمي است.

وي سپس با اشاره به فراواني بيشتر آزارهاي جنسي در سنين بين 5 تا 5/6 سالگي، به ذكر مباني تئوريك در اين زمينه وتشريح مسئله از ديدگاه روانشناسي رشد پرداخت و به مطالعه اي ايراني اشاره كرد كه توسط خود ايشان انجام يافت و اظهار داشت: بررسي 99 مورد سوء استفاده جنسي در ايران نشان مي دهد كه در 73% از موارد، سوء استفاده به ترتيب توسط پدر، برادر و دايي صورت مي گيرد. در 27% از موارد نيز دوستان پدر و همسايه ها اقدام به اين عمل نموده‌اند. اين اتفاق بيشتر در خانواده هاي سهل انگار و مستبد روي مي‌دهد. به عنوان مثال در خانواده هاي سهل انگار آزار جنسي بيشتر از سوي همسايه ها و افراد غريبه رخ مي دهد. برطبق اظهارات افراد آزار ديده در 48% از موارد، به نظر مي رسد مادران از وقوع اين مسئله آگاهي دارند، اما در خانواده هايي كه پدر مستبد است و مادر دچار ضعف اعتماد به نفس و انفعال، معمولا اقدام مثبتي در جهت جلوگيري از تكرار اين مسئله صورت نمي گيرد.

دكتر عليايي زند اشاره كرد كه اعتقاد به عدم وجود ميل جنسي در كودك و مفيد بودن محيط خانواده به هر شكلي، دو باور افسانه اي است كه به هيچ وجه صحت ندارد و كودكاني كه بد سرپرست هستند بايد از خانواد ه جدا شده و تحت حمايت قرار گيرند.

وي ادامه داد: امروزه اگر چه كسب هويت در بسياري از زمينه ها به تأخير افتاده است، اما هويت جنسي به دليل ارتباطات اجتماعي متنوع و تغذيه زودتر كسب شده و متأسفانه فاصله ميان كسب هويت جنسي و بلوغ، وازدواج فرد طولاني تر مي شود. وي در ادامه اظهار داشت كه سوء استفاده هاي جنسي از كودك سبب مشكلات متعددي نظير اضطراب، ترس، بيقراري، افت تحصيلي، گوشه گيري، ضعف اعتماد به نفس و عزت نفس وي شده و در صورت وقوع مكرر، كودك مفعول به فاعل بزهكار مبدل مي شود. آماري كه در زمينه روسپيان موجود است نيز نشان مي دهد كه اغلب آنان در زمان كودكي مورد سوء استفاده جنسي قرار گرفته اند. علاوه بر آن، اين مسئله در آينده موجب بروز مشكلاتي در زندگي زناشويي و روابط ناموفق عاطفي و جنسي فرد آزار ديده با همسرش مي گردد. در ادامه جلسه به نشانه شناسي و رفتارهاي پيشگيرانه در مورد اين مسئله اشاره شد.

ذكر اين نكته مفيد است كه اگر سوء استفاده از كودك تنها يكبار صورت گرفته باشد علائمي متفاوت از سوءاستفاده‌هاي مزمن خواهد داشت. ابتدايي ترين علامت در كودكان ترس و دوري گزيني است. هنگامي كه اولين بار چنين تجربه اي اتفاق مي‌افتد، كودك هراسان و مضطرب مي گردد. ‌ اگر عامل سوء استفاده فردي آشنا باشد و كودك قبلا روابطي گرم و صميمي با وي داشته است، ممكن است بصورت ناگهاني تغييراني در اين روابط ديده شود، مثلا كودك خود را از وي مخفي كرده و از ديدن او هراسان مي شود. در نگاه كودك ترس مشهود است و گاه اين ترس بصورت كلامي نيز بيان مي شود. تلاش مي كند تا نگاه خود را از صورت شما برگيرد. اختلال در خواب و كابوس‌هاي شبانه يكي ديگر از نشانه ها است. گاه در كودكان خردسال نشانه هايي از بازگشت نيز ظاهر مي شود. شب ادراري يكي ديگر از علائم است. اين نوع كودكان نسبت به سابق زودرنج تر شده و به سرعت به گريه مي‌افتند، گويا همواره بغضي از يك زخم عميق در گلو دارند. شكايت‌هاي جسماني نظير دل درد، سرد درد، تب و حالت تهوع نيز از علائم متداول است. گاه حالت تهوع نشأت گرفته از اضطراب، دلشوره، و بي قراري است. يكي ديگر از علائم، حساس شدن كودك به بدن خود به ويژه هنگام تعويض لباس است وكنجكاويهاي جنسي بيشتري در مقايسه با گذشته نشان مي دهند. همچنين نسبت به روابط نزديك زن و مرد حساس مي شود.

تكرار اين رويداد تغييراتي را در شخصيت كودك سبب مي شود: در خود فرورفتگي، تغييراتي در عملكرد تحصيلي، استمناء و انتخاب دوستان بزرگسال ازجمله اين علائم مي باشند. مشغوليت ذهني كودك وي را گوشه نشين كرده و روابط اجتماعي او را كاهش مي دهد. از سوي ديگر ناتواني كودك در تمركز حواس موجب كاهش عملكرد و افت تحصيلي وي مي شود. اگر كودك از هوش معمولي برخوردار است، معاشرت وي با دوستاني كه فاصله سني زيادي با ا و دارند بايد جدي گرفته شود(البته كودكان تيزهوش معمولا كمتر با همسالان خود دوستي كرده و بيشتر دوستاني با سن بالاتر را ترجيح مي دهند). آن عده از پسراني كه بصورت حرفه اي و دائمي مورد سوء استفاده قرار مي گيرند، غالبا كنترل مدفوع را از دست داده، و هنگام راه رفتن درد شديد و دفع خون را تجربه مي كنند.

پس از سنين 3 يا 4 سالگي از استحمام با كودكان خودداري كنيد.

والدين از خوابانيدن كودك در بستر خويش خودداري كنند.

از بوسيدن لبهاي كودك بپرهيزيد.

از دست زدن به اندامهاي تناسلي كودك خودداري كنيد

از بكارگيري واژه هاي مستهجن و نامگذاريهاي نامناسب در مورد اندامهاي جنسي كودكان پرهيز كنيد

به تفاوتهاي فردي كودكان در زمينه تمايلات جنسي توجه كرده و حساس باشيد

مهارت در تصميم گيري و جسارت “نه گفتن” را در كودك خود با تقويت اعتماد به نفس او رشد دهيد

با فرزندان خود رفتاري قاطع و توأم با محبت و ملايمت داشته باشيد

از توقعات نامتناسب با سن كودك و واگذاري مسئوليتهاي بزرگسالان به كودك يا نوجوان خود بپرهيزيد

به تغييرات ناگهاني در ميزان و شيوه ارتباط كودكتان با ديگران حساس باشيد

1. پرخاشگري بسيار و استبداد پدر

2. سلطه گري پدر با همسر

3. روابط عاطفي سرد پدر با مادر

4. پرخاشگري پدر با پسر و روابط سرد عاطفي با وي

5. استفاده مرتب و مداوم الكل از سوي پدر

6. سابقه هنجار شكني پدر

7. عدم اقبال پدر در روابط نزديك زناشويي با همسر

1. انفعال مادر و نشان ندادن واكنش هاي مناسب و به موقع در برابر رفتارهاي سوء

2. نداشتن اعتماد به نفس و توان تصميم گيري مناسب

3. روابط عاطفي سرد با دختر

آنچه كه در جامعه حائز اهميت است و متأسفانه مورد غفلت قرار گرفته است، مسئله بزه ديدگي كودكان در فرآيند عدالت كيفري است. فرآيند عدالت كيفري (مجموعه قوانين و مقررات مصوب و مدون كه از لحظه دستگيري فرد تا مرحله صدور حكم و اجراء را در برمي گيرد، بنام فرآيند عدالت كيفري موسوم است).

آز انجا كه كودكان داراي شرايطي خاص هستند، نيازمند حمايتي خاص مي باشند. ضروريات و حداقل‌هايي كه لازم است براي حمايت از حقوق كودك وجود داشته باشد، و به هيچ وجه جنبه تشريفاتي ندارد عبارتند از:

1. تدوين و تصويب قانون جامع خاص كودكان

2. وجود فصل مجزايي در اين قانون تحت عنوان سوء استفاده از كودك كه بصورت خاص موارد خشونت بر عليه كودك را تعريف نموده و مجازات هر يك را معين نمايد. اهميت اين تعاريف، خصوصا تعريف سوء استفاده جنسي از كودك از آنجاست كه بدينوسيله مي توان آنچه را كه اعمالش نسبت به فرد بزرگسال مصداق خشونت يا سوء استفاده جنسي نيست، اما در مورد كودكان (به دليل تأثيرات كوتاه مدت يا دراز مدتش) سوء استفاده تلقي مي شود، مشخص كرد. به عنوان مثال لازم نيست كه حتما آن عمل خاص در مورد كودك انجام بگيرد تا سوء استفاده جنسي تلقي شود. لازم است قانون تمايز ميان اين نوع آزارها را در كودك و بزرگسال به صراحت مشخص نمايد.

3. به وجود آمدن دادگاههاي خاص اطفال با استانداردها و ضوابط مشخص اين نوع دادگاه ها كه متخصصاني چون روانپزشك، روانشناس، ومددكار اجتماعي را به خدمت بگيرد.

4. ايجاد پليس مخصوص كودكان كه در كشورهاي پيشرفته يكي از رموز مهار و كنترل آسيبها بر عليه كودكان است.

5. تدوين آئين دادرسي خاص كودكان زيرا كه لازم است آئين دادرسي به جرايم كودكان و بزرگسالان كاملا متفاوت باشد. يكي از ويژگي هايي كه لازم است در اين نوع آئين دادرسي لحاظ شود، مسئله فوريت رسيدگي به جرايمي است كه عليه كودكان صورت مي گيرد.

6. آموزش قضات و روزآمد شدن اطلاعات آنان. به عنوان مثال يكي از مسائلي كه قانون فعلي بر سر راه اثبات جرم آزار جنسي نسبت به كودك ايجاد مي كند مسئله اثبات جرم از طريق شهادت چهار گواه عادل است. نقص اين قانون از آنجا مشخص مي گردد كه عموما چنين جرمي در ملا عام اتفاق نمي افتد كه بتوان آن را از طريق شهادت چهار تن گواه عادل اثبات نمود و با وجود سيستم هاي تشخيصي نظير پزشكي قانوني لزوم وجود چنين ادله اي منتفي مي گردد. تشخيص مواردي اينچنين، مصداقي است بر ضرورت وجود قضاتي آگاه با افكاري روشن و امروزي.

7. در كشورهاي پيشرفته بسياري از كودكان روسپي كه به رغم تحمل آزارهاي جسماني و رواني، براي حفظ بقاي خود و خانواده خويش ناچار از خودفروشي هستند، هم مجازاتهايي رسمي را متحمل شده و هم به شيوه هاي غيررسمي نظير طرد، آزار و اذيت . . . مجازات مي گردند. متأسفانه در اكثر موارد عاملان امر و مشتريان اين كودكان يا مجازات نشده و يا مجازاتي به مراتب كمتر از اين كودكان را متحمل مي شوند. بنابراين لازم است از كودكاني كه از سر اجبار به خود فروشي پناه آورده اند جرم زدايي شده و علت قضيه پيگيري و رفع شود و مجازات مشتريان و عاملان اين قضيه تشديد گردد.